Qalalka (Epilepsy) waa cudur xagga neerfaha ah kudhaca oo keena xanuun xilliyo gaara oo qofka ka qaada xakamaynta jirkiisa. Waa mid ka mid ah cudurrada neerfaha ee ugu badan dunida, wuxuuna saameeyay malaayiin qof. Maqaalkani wuxuu si qoto dheer u sharaxayaa waxa uu yahay qalalka, sababaha keena, noocyadiisa, astaamihiisa, iyo sida loo daweeyo.
1 Waa Maxay Qalalka?
Qalalka waa xaalad ay qalqal ku abuurta maskaxda, taasoo horseeddaysa gariir, miyir-beel, ama wax isbeddel ah oo ku dhaca hab-dhaqanka qofka. Qof qaba cudurka qalalka wuxuu la kulmi karaa wareer (seizures) aan la saadaalin karin.
2 Sababaha Keena Qalalka.
Cudurka qalalka wax uu ka dhashaa dhowr arrimood oo kala duwan, oo ay ka mid yihiin:
1. Dhaawac Maskaxeed
Dhaawacyo ka dhasha shilalka ama dhibaatooyinka dhalashada .
Gubasho ama jug xun oo maskaxda soo gaarta
Dhiig-bax maskaxeed
2. Cudurro iyo Caabuqyo
Caabuqyada maskaxda sida meningitis ama encephalitis .
Cudurrada la xiriira maskaxda sida Alzheimer’s , Parkinson’s iyo
Kansarka maskaxda
3. Arrimo Kalkaale
Is-bedbedelka hidda-sidaha (Genetic factors)
Dhibaatooyin la xiriira dhakhsaha badan ama gaabiska ah ee koritaanka maskaxda
Xanuunada la xiriira cilladaha neerfaha sida autism
4. Arrimo la xiriira nolosha:
Isticmaalka daroogooyinka iyo aalkolada
Hurdo la’aan badan sida qofku inuu dhafro.
Culeys xad dhaaf ah iyo walaac joogto ah
Sonkor xumo (Hypoglycemia) ama nafaqo xumo .
3 Noocyada cudurka Qalalka.
Cudurka qalalka wuxuu u kala baxaa dhowr nooc, iyadoo lagu saleynayo sida uu u saameeyo maskaxda.
1. Qalal Guud (Generalized Seizures)
Waa nooca cudurka qalalka ee saameeya dhammaan maskaxda. Wuxuu u kala baxaa:
Qalal Gariirka Guud (Tonic-Clonic Seizures): Qofku wuxuu la kulmaa kor u kaca muruqyada iyo gariir xooggan.
Qalal Dhicis (Absence Seizures): Qofku wuxuu waayaa feejignaan, wuxuuna yara gaabsanayaa dhowr ilbiriqsi.
Qalal Muruq Adkaansho (Tonic Seizures): Murqaha qofka way adkaadaan oo si lama filaan ah ayuu u dhacaa.
2. Qalal Qaybo Gaar Ah (Focal Seizures)
Qalalkan wuxuu saameeyaa qeyb ka mid ah maskaxda, wuxuuna u kala baxaa:
Qalal Miyir-beel la’aan (Focal Aware Seizures): Qofku wuu feejigan yahay laakiin wuxuu dareemayaa wax aan caadi ahayn sida ur gaar ah, dhadhanka oo is beddela, ama muruqyo si aan caadi ahayn u dhaqaaqaya.
Qalal Miyir-beel la socda (Focal Impaired Awareness Seizures): Qofka wuxuu lumiyaa feejignaanta, wuxuuna yeelan karaa dhaq-dhaqaaqyo isdaba-joog ah sida hadal la’aan ama indho-taag
4 Calaamadaha Qalalka.
Astaamaha cudurka qalalka way kala duwan yihiin, iyadoo ku xiran nooca qalalka uu qofku qabo. Calaamadaha ugu badan waxaa ka mid ah:
Gariir iyo ruxanka jirka
Miyir-beel ama waayida feejignaanta .
Dareen shisheeye oo ka dhaca jirka (sida shidid, ur gaar ah, ama dhadhan is beddelay)
Indho fiiqid ama indha- taag aan caadi ahayn .
Dhicid degdeg ah ama istaag kahaadid.
Murqaha oo si lama filaan ah u adkaada ama u daciifa .
Hadal la’aan ama dhaqdhaqaaq aan la xakameyn karin .
5 Sidee Loo Ogaa Inaad Qabatid Qalal?
Haddii qof uu la kulmo calaamadaha kore, waa muhiim in uu la xiriiro dhakhtar. Baaritaannada la sameeyo waxaa ka mid ah:
1. EEG (Electroencephalogram) – Waxaa lagu cabbiraa dhaqdhaqaaqa korontada maskaxda.
2. MRI ama CT Scan – Waxaa lagu baarayaa haddii maskaxdu wax dhibaato ah leedahay.
3. Baaritaanka Dhiigga – Waxaa la eegi karaa haddii cudurrada kale ay keenayaan qalalka.
6 Sidee Loo Daweeyaa Cudurka Qalalka?
Inkasta oo qalalka aanu lahayn dawo rasmi ah oo curin karta, haddana waxaa jira siyaabo loo xakameeyo.
1. Dawooyin cudurka qalalka
Waxaa jira dawooyin loo qoro si loo yareeyo wareerka qalalka, sida Carbamazepine, Valproate, iyo Levetiracetam.
Waa muhiim in dawooyinka loo qaato sida dhakhtarku u faro.
2. Qalliinka (Surgery) qalalka
Haddii dawooyinku aysan shaqeyn, dhakhaatiirta waxay mararka qaar fuliyaan qalliin lagu hagaajinayo maskaxda.
3. Nidaamyada Kale qalalka
Ketogenic Diet – Cunno baruur badan leh oo loo qorsheeyay xakameynta qalalka, gaar ahaan carruurta.
Daaweynta Nidaamka Nerve-ka (Vagus Nerve Stimulation - VNS) – Waxaa lagu rakibaa qalab koronto ku xira neerfaha si loo yareeyo qalalka.
0 Comments